Жақында Астанада Алтын Ордаға арналып өткен халықаралық симпозиум мені шын жүректен қуантты. Бұл жай ғана кезекті ресми шара емес, бұл — жас қазақстандық тарих ғылымының мемлекетпен бірлесе қол жеткізген шынайы жетістігі. Маңызы жағынан бұл астананы Алматыдан Астанаға көшірумен бірдей десек те болады. Бұл — тектоникалық сілкініс.

Қазақстан бүкіл әлемге: «Жошы Ұлысының негізгі мұрагері — бізбіз!» деп ашық мәлімдеді. Қазан да, Астрахан да емес, Ұлы даланың басқа ешбір аймағы да емес — нақ біз!

Мен бұл түсінікке ұзақ уақыт бойы келдім. Оқулықтар арқылы емес, өмірдің өзі үйретті.

Өмірімдегі екі үлкен оқиға.

Алғашқысы 90-жылдардың басында, университетте оқып жүргенімде болды.Ол кезде Қазақ тілі міндетті пән болып, емтихан тапсыру керек еді. Бірақ мен сабақтарға мүлдем бармадым. Еріншектіктен емес, қажеттілігін көрмедім. Мен орыс мектебін бітірдім. Бірақ жазда ата-анам мені ауылға жіберетін, ал ол жақта ешкім орысша сөйлемейтін. Сондықтан қазақ тілін топтағы балалардан жақсы білдім. Емтиханға ешқандай дайындықсыз кірдім. Оқытушымыз жасы үлкен, қатал апай еді. Ол маған таңғалып қарады. Мен оған: «Сабаққа келудің мәні болмады, өйткені топта ең үздік менмін», — деп ашық айттым. Бұл сөзіме апай күліп жіберді. Маған бір шартпен емтихан тапсыруға рұқсат берді. Қазтуған жыраудың «Қайран да менің Еділім» толғауын жатқа айтып, тарихын түсіндіруім керек болды.

Мен оқи бастадым. Міне, дәл осы жерде мен қатты әсерлендім.

Мектептен бізге Еділ (Волга) — ежелден орыс өзені деп үйретті. Ұлы орыс өзені, Стенька Разин туралы айтылды. Ал Қазтуған жырау XV ғасырда осы өзеннен кетіп бара жатып жылаған. Ол біздің өзен еді. «Қайран да менің Еділім» толғауы — бұл туған үйімен мәңгілікке қоштасқан адамның зары. Еділ мен Жайық Алтын Орданың жүрегі болған. Біздің бабаларымыз Еділден іштегі өкінішпен кетуге мәжбүр болды. Шығысқа қарай бағытталған бұл ұлы көш біртұтас халықты қазақ пен ноғайға бөліп жіберді. Ал бізге мектепте тек орыс өзені туралы айтатын. Бұл менің алғашқы үлкен таңғалысым еді.

Екінші оқиға сәл кейінірек, шетелде оқып жүргенімде болды. Біз, бірнеше қазақ жігіт, Ресейден келген үш ноғаймен таныстық. Сырттай олар мүлдем әртүрлі еді. Бірі кавказдық, екіншісі орысқа ұқсады, ал үшіншісінің түрі нағыз моңғол болды. Ішімнен: «Ресейде тұрады ғой, ассимиляцияланған, лезгинка билейтін халық шығар», — деп ойладым. Бірақ олар өзара өз тілдерінде сөйлей бастағанда…Бәріміз бір сәтте үнсіз қалдық.

Мен бұған дейін татар, қырғыз, өзбек тілдерін естігенмін. Олардың бәрі қазақ тіліне ұқсайды, бірақ айырмашылығы бірден сезіледі. Бөлек тіл екені түсінікті. Ал мына үшеуі таза қазақша сөйлеп тұрды. «Ұқсас» емес, дәл бірдей тіл. Ешқандай айырмашылық жоқ. Біз таңғалып: «Сендер таза қазақша сөйлеп тұрсындар ғой!» дедік. Олар да біздің түсінгенімізге таңғалды. Сосын жай ғана: «Біз қыпшақтардың ұрпағымыз, батырымыз — Қобыланды», — деп жауап берді.

Қобыланды! Біз әрқашан тек өзіміздікі, қазақтікі деп санаған Қобыланды.

Сол сәтте менің ойымда бәрі орнына келді. Біз ең жақын бауырларымыз қырғыздар деп ойлауға үйренгенбіз. Бірақ қырғыздар — рухы мен көшпелі өмірі жағынан ғана бауырлас халық. Олар сәл бөлек, Тянь-Шань тауларының етегінде қалыптасты. Ал ноғайлар мен қазақтар — бір үйдің баласы сияқты. Алты жүз жыл бұрын тарих бізді екі тарапқа бөліп жіберді. Бірақ алты жүз жыл өтсе де, тілімізде бірде-бір дыбыс өзгермеген.

Шыңғысхан — моңғол. Бұл — факт деп есептейміз. Бірақ әрі қарай біздің тарихымыз басталады.

Шыны керек, тарихты өзгертпей, ашығын айтайық: Шыңғысхан этникалық моңғол болған. Осыны анықтаймыз да, бұл тақырыпқа қайта оралудың керегі жоқ. Себебі өте қарапайым: қазақтарда моңғол халқының негізін құрайтын боржигин руы болған емес, қазір де жоқ.

Бала кезімде Шыңғысхан туралы көп оқыдым — советтік тарихи проза, Исай Калашниковтің «Қатыгез ғасыры», Василий Янның «Батый» мен «Шыңғысхан» кітаптары болды. Бірақ бұл шығармалар маған мүлдем ұнамады. Бала болсам да, іштей бір нәрсені сезетінмін, тек ол кезде не екенін ойымды анық жеткізе алмадым.

Бұл кітаптар советтік идеологияға толы еді. Онда Шыңғысханның әскерлері еркін көшпенділер емес, бейшара басыбайлы шаруалар сияқты сипатталған. Тек құрт пен қымыз ішіп, аш жүрген сорлылар сияқты өмір сүрген. Шынымен айтсақ, осындай жүрексіз әскерлер жалғыз кәрі биелерін мініп, әлемнің жартысын қалай бағындырады? Бұл мүмкін емес. Егер әскер аш болса, ол Қытайды, Иранды немесе Еуропаны жаулап алмайды, жеңіліп, қашып кетеді.

Ал менің сүйікті авторым Ілияс Есенберлиннің «Алтын Орда» мен «Көшпенділер» кітаптары мүлдем басқа деңгейде. Олар ұзақ уақыт бойы мен үшін халқымыздың тарихы туралы жалғыз дереккөз болды. Ол жерде де советтік идеология бар еді. Бірақ бұл кітаптар біздің ұлттық кодымызбен және өмірлік шындықпен жазылған. Ондағы көшпенді — ішкі әлемі бай, өмірі мағыналы даланың еркін ұлы, нағыз батыр.

Енді Шыңғысхан дәуірінің басты әдеби ескерткішіне — «Моңғолдың құпия шежіресіне» тоқталайық. Меніңше, бұл шығарманы моңғолдар өздері туралы жазған. Есүгей қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі мен балаларын тайшыуттар тастап кетеді. Ал кейінірек Темүжин өзінің үлкен ағасы Бектерді ауланған балық пен атылған құс үшін өлтіреді. Шежіреде бұл оқиғаны билікке жету үшін жасалған ерлік ретінде көрсеткен. Түркілік немесе қазақтың көшпелі мәдениетінде бұндай жағдайлар мүлдем мүмкін емес еді. Жетім мен жесірді міндетті түрде өз тайпасы қамқорлыққа алатын. Бұл — даланың жазылмаған қатал заңы. Жесір әйел балаларымен далада ешқашан қалмайтын. Ал бір әкеден туған үлкен ұлы — отбасының басшысы, кішісі оған бағынуы тиіс еді. Олар бір үй болып өмір сүруі керек еді. Ағасын олжа үшін өлтіру — сүйекке таңба, үлкен масқара. Бұндай нәрсені шежіреге мақтаныш қылып ешқашан жазбайды.

Ұлы империяның негізін қалаушы бұл мемлекетке қатал әскери тәртіп пен заң (Жасақ) берді. Ал мемлекеттің негізгі халқы мен басты күші дәл осы түркі тайпалары болды. Орталық Азияның наймандары, керейлері, қоңыраттары мен қыпшақтары Хорезмге қарсы шыққан әскердің негізі еді. Еуропаны жаулап алған Бату ханның әскерінде нағыз моңғолдар 10 пайызға да жетпеген.

Біз өз мемлекеттілігімізді Шыңғысханның өзінен емес, оның үлкен ұлы Жошыдан бастаймыз. Неге? Себебі Отырар трагедиясы кезінде біздің бабаларымыз екі жақта да болды. Қаңлылар мен қыпшақтар қаланы ішінен қорғаса, басқа түркі тайпалары оны сыртынан қоршап алды.

Бірақ Жошы Ұлысы Дешті Қыпшақ даласында көшіп жүрген барлық халықтар мен тайпаларды өз туының астына біріктірді. Ұлытаудағы Жошы хан кесенесінің біздің жерімізде 800 жылдан бері тұруы — бұл біздің тарихымыздың ең басты дәлелі.

Алтын Орданың тілі — қазақ тілі

Империялық және советтік тарихшылар қулыққа басты. Олар Алтын Орданың ресми тілін «алтынордалық түркі тілі» (золотоордынский тюрки) деп атап, оны «өлі тіл» деп жариялады. Не үшін? Жауабы қарапайым: бұл тілді тірі деп тану — қазақтарды Алтын Орданың тікелей мұрагері деп мойындау еді. Ал олар бұдан қатты қорықты.

Бірақ Тоқтамыш ханның 1393 жылы поляк королі Ягайлоға жазған хатын алып қараңызшы. Ол «Тоқтамыш хан сөзім…» деп басталады. Сол замандағы араб-парсы сөздерін алып тастасаңыз, ішінде таза қыпшақ-ноғай сөздері қалады. Бұл — тірі қазақ тілі. Қазіргі қазақ тілі Тоқтамыш ханның тіліне өте жақын. Ал сол замандағы көне орыс тілі қазіргі орыс тіліне мүлдем ұқсамайды.

Шыңғыс хан мен Бату заманында кеңсе ісі алдымен найман, кейін ұйғыр жазуымен моңғол тілінде жүргізілді. Бірақ ол кезде де моңғол тіліне түркі сөздері көп араласты. Берке ханнан бастап хандардың өздері түркіше сөйледі. Өзбек хан билік еткенде бұл ресми ережеге айналды. Ал Тоқтамыш заманында бүкіл Орданың лингва-франкасы қыпшақ-ноғай тілі болды. Өзіңіз есептеп көріңізші: қазақтар мен ноғайлар Тоқтамыштан кейін, Едіге заманында бөлінді. Содан бері алты жүз жыл өтті, бірақ қазіргі ноғай мен қазақ тілінің айырмашылығы мүлдем жоқ деуге болады. Демек, сол Тоқтамыш хандығы кезінде Орданың негізгі тілі — қазіргі қазақтар мен ноғайлар сөйлейтін тіл болған.

Араб әлеміндегі сияқты, Ордада да екі түрлі тіл болды. Біріншісі — кеңсе мен дипломатия тілі (арабтардың классикалық «фусха» тілі сияқты). Оны Сарайдан Қырымға, Қазаннан Түркістанға дейінгі хат-хабарларда, жарлықтарда қолданды. Осы тілді — мысал ретінде Алтын Орда түркі тілін алсақ — өлі, жойылған тіл деп санауымызға болады. Ал екіншісі — халықтың 90 пайызы сөйлейтін тірі тіл (арабтардың «аммия» тілі сияқты). Ол дәл қазіргі біздің қазақ тіліміз еді.

Сарайға келген орыс кінәздері хандармен тілмаштар арқылы түркіше сөйлескен. Русьте моңғол тілін ешкім білмеген, ал қыпшақ тілін өте жақсы білді — өйткені ғасырлар бойы половшылармен көрші тұрды. Ресейдің Орда кезеңінен алған мемлекеттік лексикасының тұтас бір қабаты — таза түркі сөздері: казна, деньги, караул, ямщик, таможня, базар, атаман, есаул. Ресей өзінің мемлекеттік басқару, салық және әскери жүйесін Ордадан көшіріп алды. Бірақ бізге, сол мемлекеттің тілі құрып кеткен деп үйретіп келді.

Айтпақшы, көне орыс әдебиетінің басты шығармасы — «Слово о полку Игореве» туралы. Олжас Сүлейменов өзінің «Аз и Я» кітабында бұл жырда түркі сөздері өте көп екенін көрсетті. Ал ғалымдар көп уақыт бойы ол сөздерді «түсініксіз жерлер» немесе «көшірушілердің қателігі» деп санаған. Осы кітап үшін Сүлейменовті «ұлтшыл» деп айыптап, еңбегін кітапханалардан жинап алып, жойып жіберді. Оны тек Қонаевтың өзі қорғап қалды. Өйткені бұл шындық империяға қауіпті болды. Мұны мойындау — Дешті Қыпшақтың Руське тек саяси емес, мәдени жағынан да әсер еткенін және Русьтің «түркі, алтынордалық әлемнің» бір бөлшегі болғанын білдіретін еді.

Жалған гаплогруппалар және дала генетикасы туралы

Бүгінгі күні ДНҚ зерттеулері мен гаплогруппалар туралы пікірталастар көбейді. Бірақ көшпенділер үшін «қан тазалығын» есептеу деген мүлдем түсініксіз нәрсе. Бұл дала өркениетінің табиғатына қарсы.

Совет заманында бізге қазақтардың бабалары ежелден «сары бас, көк көз» болған, кейін шығыстан келген моңғол тайпалары сырт келбетімізді өзгерткен деп үйретті. Бұл — бос сөз.

Шетелде жолыққан әлгі үш ноғайды еске түсірейікші: бірі кавказдыққа, екіншісі орысқа, үшіншісі моңғолға ұқсайды. Бірақ үшеуі де бір тілде сөйлейді, бір батырды құрметтейді. «Қан тазалығы» деген сұрақтың жауабы міне осы. Біздің тарихымызда мұндай тазалық болмаған, оны іздеудің де еш мәні жоқ.

Көшпенділер генетика заңдарын ерте заманнан кітаптан емес, мал шаруашылығы арқылы түсінген. Олар мал арасындағы инбридингтің кесірінен мал нашар немесе ауру туатынын білген. Мұндай мал бірінші қыстан шыға алмай, қырылып қалатын.

Дала адамдары бұл заңды өз өмірлерінде де қолданды. Дәл осылай «Жеті ата» ережесі пайда болды: жеті атаға дейін үйленуге тыйым салынды. Ал «Қан жаңарту» — бұл жай ғана әдемі сөз емес, бұл ұлтты сақтап қалудың нақты стратегиясы еді.

Ұлы әскери жорықтарда біздің бабаларымыз әр жерден — Еуропадан, Кавказдан, Парсы елінен, Қытайдан келін әкелген. Қанның жаңаруы ұлтқа үлкен күш, төзімділік пен мықты денсаулық берді. Дала адамды ДНҚ пайызымен емес, оның рухымен, тілімен және ұлысқа адалдығымен бағалады. Біздің тілімізде сөйлейсің бе, дала заңын сыйлайсың ба, еліңді қорғауға дайынсың ба — демек, сен нағыз Даланың ұрпағысың.

Біз «моңғолданған еуропеоидтар» да, «түркіленген моңғолдар» да емеспіз. Біз — сақ, ғұн, түркі және моңғол мәдениеттерінің бірлігіміз.

Мыңдаған жылдар бойы біздің бабаларымыз Африкадан Месопотамия арқылы Тұранға, ол жақтан Якутияға, Манчжурия мен Моңғолияға барып, Алтайға қайта оралған болуы мүмкін. Біздің байлығымыз — ДНҚ пайызы емес, осы үлкен мәдени байланыс. Біздің күшіміз де осында.

Монополиясыз мұра

Жошы Ұлысының мұрагері екенімізді айтсақ та, Қазақстан әлем картасын өзгерткісі келмейді. XIII ғасырдың картасы сол заманда қалды. Біз өз шекарамызда өмір сүріп жатырмыз және өзге елдің жеріне көз салмаймыз. Алтын Орданың мұрагері болу — көршілермен дауласу немесе агрессия көрсету емес. Татарстан, Башқұртстан, Қырғызстан, Өзбекстан — бұл елдердің де өз тарихы бар. Олар да осы империямен байланысты зерттей алады. Жазыңыздар, зерттеңіздер, бұл бізге де өте қызықты. Тек тарихты өзгертпей, шындықты жазу керек. Сырттан келетін «бөліп ал да, билік ет» деген ескі саясатқа сенбеу қажет. Олар татарларға «сендер ғана Орданың мұрагерісіңдер» дейді, қырғыздарға қандай да бір арийлік теорияларды таратады, ал ноғайларды қазақтардан ажыратуға барын салады.

Қазіргі таңда Ресейдегі ноғайлар тез ассимиляцияланып, жоғалып барады. Олар бірнеше аймаққа шашырап кеткен, мәдени орталықтары жоқ, жастары орыс тіліне көшіп жатыр. Болашақта, XXII ғасырда өз тілі мен мәдениетін сақтап қалғысы келетін аз ғана ноғайлар өз тамырын, оқулықтары мен шежіресін Астана мен Алматы университеттерінен іздейтін болады. Мен осылай ойлаймын. Өйткені Қазақстан бұл кодты — тілді, эпостарды, тайпалар жүйесін және төре институтын сақтап қалды. Біздің есігіміз әрқашан ашық.

Біз үйге оралдық )))

Ұлытаудағы Жошы хан кесенесі біздің жерімізде сегіз жүз жылдан бері тұр. Орда хандарының жарлықтары біз бүгін сөйлеп жүрген тілде жазылған. Керей мен Жәнібектен бастап Кенесарыға дейін барлық қазақ хандары Жошының тікелей ұрпақтары болды. Төрелер халқымыздың ажырамас бөлшегіне айналды. Қазақ жүздерінің рулық жүйесі өздігінен құрылған жоқ. Бұл — Жошы Ұлысының әскери жүйесінің жалғасы.

Осыны айту — біреудің тарихын ұрлау емес. Бұл — өз есімімізді өзімізге қайтару. Астанадағы симпозиум — өте жақсы бастама. Бірақ алда әлі жұмыс көп: архивтерді ақтару, зерттеу жүргізу керек. Бізге тек құрт жеп, аш жүрген көшпенділер туралы советтік көзқараспен емес, өзіміздің шынайы тарихымызбен жазылған жаңа кітаптар қажет. Ең бастысы — біз барлығын өз атымен атай бастадық!

P.S. Айтпақшы, бізге айтылған мифтер туралы. Бізді ұзақ уақыт бойы ең көне далалық бабаларымыз — сақтар мен сарматтар түркі әлеміне қатысы жоқ, ирантілді тайпалар болды деп үйретті. Бұл теория қаншалықты шындық? Бізді көне тарихымыздан айыру кімге тиімді болғанын келесі жазбада талдаймыз. Егер қызық болса — пікірлеріңізді қалдырыңыздар.